Homeopathie: werkt het echt?

Daniel Platteau

In het kort: homeopathie behandelt met middelen die zo sterk verdund zijn dat er meestal geen enkele molecule van de oorspronkelijke stof meer in zit. Om te werken, zou water zich moeten "herinneren" wat het ooit heeft aangeraakt, en dat is in strijd met de scheikunde en de natuurkunde. De grote onafhankelijke evaluaties (België 2010, Australië 2015, Europese academies van wetenschappen 2017, Frankrijk 2019) komen allemaal tot hetzelfde besluit: geen effect aangetoond boven placebo. Wie zich beter voelt, verbeeldt het zich niet, maar de oorzaak ligt elders: spontaan herstel, het placebo-effect, een aandachtige consultatie. Het echte gevaar zit niet in de korrels, maar in de werkzame behandeling die u niet neemt.

Bijgewerkt op 11 november 2026.

Miljoenen Belgen hebben al korrels onder de tong laten smelten, voor een verkoudheid, examenstress of doorkomende tandjes bij een baby. Velen zeggen dat het werkt. En toch is de wetenschappelijke gemeenschap het bijna unaniem eens: homeopathie heeft geen eigen effect. Hoe verklaar je die kloof? Dit is wat we weten, zonder spot en zonder beloftes.

Het oordeel in één oogopslag

Homeopathie: hoe zou het werken?

Homeopathie werd eind 18de eeuw bedacht door de Duitse arts Samuel Hahnemann. Ze steunt op twee principes.

• Het gelijkheidsbeginsel: "het gelijke geneest het gelijke". Een stof die bij een gezond persoon symptomen veroorzaakt, zou dezelfde symptomen bij een zieke genezen. Koffie, die u wakker houdt, zou dus slapeloosheid behandelen.
• Verdunnen en potentiëren: de stof wordt telkens opnieuw verdund, en bij elke stap wordt het flesje krachtig geschud. Hoe meer verdund, hoe krachtiger het middel zou zijn.

Hahnemann haalde het eerste principe uit een experiment op zichzelf: hij nam kinabast en kreeg klachten die op malaria leken, een ziekte die kina behandelt. Niemand heeft die waarneming ooit kunnen herhalen, en het gelijkheidsbeginsel is nooit als algemene regel aangetoond.

Hij verdient wel één historische pluim: in zijn tijd werkte de geneeskunde met aderlatingen, purgeermiddelen en kwik. Een middel dat niets deed, was vaak minder gevaarlijk dan de officiële behandelingen.

Verdunningen: reken even mee

Een verdunning van 1 CH (centesimaal volgens Hahnemann, ook wel 1C) deelt de concentratie door 100. Bij elke extra CH deelt u opnieuw door 100.

De drempel volgt uit het getal van Avogadro: één mol van een stof (de referentiehoeveelheid in de scheikunde) bevat ongeveer 6 × 10²³ moleculen. Boven 12 CH is er meer verdund dan er moleculen waren bij de start.

Om u een 30 CH-verdunning voor te stellen, een heel gangbare: zelfs met een geconcentreerde oplossing als vertrekpunt zou u een hoeveelheid water nodig hebben van ongeveer duizend miljard keer het volume van de aarde om er nog één molecule van de oorspronkelijke stof in te vinden.

Oscillococcinum, verkocht tegen griepachtige klachten, is verdund tot 200K (een andere verdunningsmethode, de korsakoviaanse) uit een extract van eendenlever en eendenhart. In de praktijk bevat het alleen suiker. Wat echt beschermt tegen de wintervirussen, leest u in ons artikel Verkoudheid, griep of covid: wat is het verschil?.

Waarom het niet kan werken

Voorstanders van homeopathie weten het: er blijft niets over in het flesje. Hun antwoord is dat water een afdruk van de stof zou bewaren. Daar beginnen de problemen.

Water heeft geen blijvend geheugen. Watermoleculen zijn met elkaar verbonden door waterstofbruggen die binnen enkele picoseconden verbreken en opnieuw ontstaan, een duizendste van een miljardste seconde. Geen enkele structuur houdt lang genoeg stand om van het flesje tot bij de patiënt te geraken.

Het geheugen zou selectief moeten zijn. Zelfs het zuiverste water bevat sporen van mineralen, glas en opgeloste gassen, veel overvloediger dan de verdunde stof. Het zou alleen de gewenste stof moeten onthouden en al de rest vergeten, ook alles wat het in miljoenen jaren heeft aangeraakt.

De korrels zijn suiker. Bolletjes van sacharose en lactose worden met de verdunning doordrenkt en daarna gedroogd. Het "geheugen" zou dus ook nog van het water naar de suiker moeten overgaan, nadat het water verdampt is.

Het effect zou moeten dalen met de dosis. In de farmacologie geldt: hoe minder stof, hoe minder werking. Homeopathie beweert het omgekeerde, zonder mechanisme om het te verklaren.

U kunt opwerpen dat de wetenschap niet alles begrijpt. Dat klopt. Maar om in homeopathie te geloven, zou u hele delen van de scheikunde en de natuurkunde in vraag moeten stellen, die elders perfect werken. Daarvoor zijn stevige klinische bewijzen nodig. En die bestaan niet.

Wat de studies zeggen

Er zijn honderden klinische studies uitgevoerd. Het patroon herhaalt zich: hoe degelijker de studie (groot, dubbelblind, methode vooraf vastgelegd), hoe dichter het effect van homeopathie bij dat van placebo ligt.

De grote onafhankelijke evaluaties komen tot hetzelfde besluit:

• 2005, The Lancet: een vergelijking van 110 homeopathische studies met 110 studies van klassieke geneesmiddelen toont dat het effect van homeopathie, als alleen de beste studies overblijven, verenigbaar is met placebo.
• 2010, België: het Federaal Kenniscentrum voor de Gezondheidszorg (KCE) vindt geen bewijs van klinische werkzaamheid boven placebo.
• 2015, Australië: de nationale raad voor gezondheid en medisch onderzoek (NHMRC) onderzoekt 176 studies en vindt geen enkele aandoening waarvoor homeopathie op betrouwbare wijze werkzaam is gebleken.
• 2017, Europa: de wetenschappelijke adviesraad van de Europese academies (EASAC) stelt dat er geen enkele bekende ziekte is waarvoor homeopathie een aangetoond effect boven placebo heeft.
• 2019, Frankrijk: de Haute Autorité de santé besluit tot onvoldoende werkzaamheid. Sinds 1 januari 2021 betaalt de Franse sociale zekerheid de korrels niet meer terug.

Er bestaan gunstige meta-analyses (studies die andere studies samenvoegen), vooral van onderzoekers met banden met de homeopathische wereld. Hun auteurs wijzen zelf vaak op kleine, uiteenlopende studies of een risico op vertekening. In 2025 nam een team van de RAND Corporation 99 recente klinische studies onder de loep: ongeveer twee op de drie gecontroleerde studies hadden een hoog of onduidelijk risico op vertekening, en het panel van experts dat daarvoor werd samengesteld, met ook specialisten in homeopathie, vond deze literatuur op alle onderzochte vormen van validiteit minstens deels tekortschieten.

In deze aflevering van zijn reeks "Tronche de Fake" (in het Frans) overloopt Thomas Durand, doctor in de biologie en maker van het populairwetenschappelijke kanaal La Tronche en Biais, deze studies en legt hij uit hoe de werkzaamheid van een behandeling wordt beoordeeld.

Waarom mensen zich toch beter voelen

Wie zegt "bij mij werkt het", liegt niet. Die mensen voelen zich echt beter. Verschillende goed gedocumenteerde mechanismen verklaren dat.

En baby's en dieren dan? Zij "geloven" inderdaad niet in de behandeling. Maar het zijn de ouders of baasjes die het resultaat beoordelen, en hun blik wordt beïnvloed door wat ze verwachten. Bovendien gaan de kwaaltjes van de kleintjes vaak ook vanzelf over.

De echte risico's

De korrel zelf is vrijwel onschadelijk: het is suiker. Het risico ligt elders.

• Een echte behandeling uitstellen. Een bacteriële infectie, astma, diabetes of kanker behandelt u niet met suikerwater. In Italië stierf in 2017 een jongen van 7 aan een oorontsteking die uitgroeide tot een hersenontsteking, na twee weken koorts die alleen met homeopathie werd behandeld. Zijn arts werd in 2025 definitief veroordeeld.
• Een vaccin vervangen. Homeopathische "vaccins" (nosoden) beschermen niet. Verschillende gezondheidsinstanties hebben gewaarschuwd tegen het gebruik ervan in plaats van vaccins. Voor de vaccins die deze winter tellen, zie Griep en covid: tijd om u te laten vaccineren.
• Moedertincturen en lage verdunningen, die werkzame stoffen kunnen bevatten (zie hoger).
• De kostprijs, bescheiden per doosje maar reëel op termijn.

En in België?

Wie gebruikt het? Volgens het KCE zegt ongeveer 6 % van de Belgen een beroep te doen op homeopathie.

Wie mag het uitoefenen? Homeopathie is een van de vier niet-conventionele praktijken die geregeld worden door de wet-Colla van 29 april 1999. Sinds het koninklijk besluit van 26 maart 2014, van kracht sinds 22 mei 2014, mogen alleen artsen, tandartsen en vroedvrouwen homeopathie uitoefenen, na een erkende specifieke opleiding (theorie en stage bij een geregistreerde homeopaat), en alleen aanvullend op hun beroep, binnen hun bevoegdheden: een tandarts voor de zorg van de mond, een vroedvrouw binnen haar eigen handelingen. Zo kan een zorgverlener een diagnose stellen en opmerken wat een echte behandeling nodig heeft.

De middelen. Homeopathische korrels zijn geneesmiddelen die geregistreerd zijn bij het Federaal Agentschap voor Geneesmiddelen en Gezondheidsproducten (FAGG). Maar de meeste zijn geregistreerd via een vereenvoudigde procedure uit het Europese recht: de fabrikant hoeft geen werkzaamheid aan te tonen, en op de verpakking mag geen enkele therapeutische indicatie staan. Daarom leest u op een buisje korrels nooit "tegen verkoudheid".

De terugbetaling. De verplichte ziekteverzekering (RIZIV) betaalt homeopathie niet terug. Sommige ziekenfondsen komen tussen via hun aanvullende verzekering, afhankelijk van het contract. Dat is een commerciële keuze van de ziekenfondsen, geen erkenning van werkzaamheid.

Waar of niet waar?

"Het is natuurlijk, dus zonder risico." Niet waar. Hoge verdunningen bevatten niets, maar moedertincturen kunnen giftige planten bevatten. En het grootste risico is dat u zich niet laat behandelen.

"Het werkt bij baby's en dieren, dus het is geen placebo." Niet waar. Volwassenen beoordelen het resultaat, en hun verwachtingen kleuren dat oordeel. Kwaaltjes van kleintjes gaan ook vaak vanzelf over.

"Het is een geneesmiddel, want het wordt in de apotheek verkocht." Genuanceerd. Het is een geneesmiddel in administratieve zin, maar de meeste zijn geregistreerd zonder bewijs van werkzaamheid en zonder indicatie.

"Studies tonen aan dat het werkt." Sommige kleine studies, ja. Maar als u de degelijkste studies samenneemt, verdwijnt het effect.

"Proberen kan geen kwaad." Bij een verkoudheid waarschijnlijk niet. Bij een ernstige ziekte of in plaats van een vaccin wel.

Wat u moet onthouden

Homeopathie is onverenigbaar met wat we weten over scheikunde en natuurkunde, en geen enkele degelijke studie heeft aangetoond dat ze beter werkt dan een placebo. Wie zegt zich beter te voelen, vergist zich niet in wat hij voelt, maar wel in de oorzaak.

Neemt u het voor een voorbijgaand kwaaltje, dan is dat niet erg. Maar gebruik het nooit in plaats van een werkzame behandeling, een vaccin of een medisch advies. En als u vooral de tijd en de aandacht van uw homeopaat waardeert, zeg het dan aan uw arts: het is een echte behoefte, die een echt antwoord verdient.

Verder lezen: de theorieën om haar te verdedigen

Al twee eeuwen proberen onderzoekers te verklaren hoe een middel zonder moleculen zou kunnen werken. Een overzicht uit 2025 van een Zwitsers en Duits team dat dicht bij het homeopathisch onderzoek staat, telde 216 publicaties, verdeeld over 14 families van theorieën die elkaar nauwelijks overlappen. De auteurs erkennen dat geen enkele theorie algemeen aanvaard is. Veelzeggend detail: ze merken zelf, verrast, op dat het placebo-effect niet als verklaring naar voren kwam. Dit zijn de bekendste theorieën.

De levenskracht (Hahnemann). Het middel zou inwerken op een onstoffelijke energie die het lichaam bezielt. Een idee van vóór de moderne scheikunde, dat niet te toetsen en dus ook niet te weerleggen is.

Het geheugen van water (Jacques Benveniste, 1988). De Franse immunoloog publiceert in het tijdschrift Nature een experiment: antilichamen, verdund tot ze verdwenen zijn, zouden nog steeds op cellen inwerken. Nature aanvaardt de publicatie op voorwaarde dat het een onderzoek mag doen. Een team komt in het labo controleren, met onder anderen de goochelaar James Randi, specialist in gezichtsbedrog. Wanneer de buisjes gecodeerd zijn en de onderzoekers niet weten welke de verdunning bevatten, verdwijnt het effect. Niemand heeft het ooit onafhankelijk kunnen herhalen.

De digitale biologie (Benveniste, jaren 1990). Hij gaat nog verder: het "signaal" van een molecule zou opgenomen en via telefoon of internet verstuurd kunnen worden om water op afstand te "informeren". Blinde tests, waaronder een test gefinancierd door het Amerikaanse leger, toonden niets aan.

De golven van DNA (Luc Montagnier, 2009). De Nobelprijswinnaar en medeontdekker van het aidsvirus beweert dat sterk verdund DNA elektromagnetische golven uitzendt die in zuiver water opnieuw DNA kunnen vormen. Dat werk werd methodologisch zwak bevonden en nooit door andere teams bevestigd.

De kwantumtheorie. Het middel, de patiënt en de therapeut zouden verbonden zijn door "kwantumverstrengeling". Het woord komt uit de natuurkunde, de betekenis niet: verstrengeling is een fragiel verschijnsel bij geïsoleerde deeltjes, niet bij een mens van 37 °C. Zelfs de voorstanders geven toe dat ze niet te toetsen is.

Nanodeeltjes (2010). Indiase onderzoekers zeggen nanodeeltjes van metalen te hebben gevonden in zeer hoge verdunningen. Zelfs als dat klopt, valt het idee van een "geheugen" weg: dan gaat het gewoon om een minuscule dosis, zonder aangetoond farmacologisch effect op dat niveau.

De structuur van water en silica uit glas. Clusters van watermoleculen, of silica die bij het schudden uit het flesje loskomt, zouden de afdruk van de stof bewaren. Die resultaten werden niet herhaald, en het bezwaar blijft: waarom de afdruk van de stof, en niet die van het glas?

Hormese. Sommige giftige stoffen hebben bij een heel lage dosis het omgekeerde effect: dat verschijnsel bestaat echt. Maar die lage doses bevatten nog miljarden moleculen. Het zegt niets over een verdunning waarin er geen enkele meer overblijft.

Als een praktijk veertien verklaringen nodig heeft die niet overeenkomen, is dat meestal een teken dat er niets te verklaren valt.

Test uzelf

Bronnen

Anick, D. J., & Ives, J. A. (2007). The silica hypothesis for homeopathy: physical chemistry. Homeopathy, 96(3), 189-195. https://doi.org/10.1016/j.homp.2007.05.003

Chikramane, P. S., Suresh, A. K., Bellare, J. R., & Kane, S. G. (2010). Extreme homeopathic dilutions retain starting materials: a nanoparticulate perspective. Homeopathy, 99(4), 231-242. https://doi.org/10.1016/j.homp.2010.05.006

Cowan, M. L., Bruner, B. D., Huse, N., Dwyer, J. R., Chugh, B., Nibbering, E. T. J., Elsaesser, T., & Miller, R. J. D. (2005). Ultrafast memory loss and energy redistribution in the hydrogen bond network of liquid H2O. Nature, 434, 199-202. https://doi.org/10.1038/nature03383

Davenas, E., Beauvais, F., Amara, J., Oberbaum, M., Robinzon, B., Miadonna, A., Tedeschi, A., Pomeranz, B., Fortner, P., Belon, P., Sainte-Laudy, J., Poitevin, B., & Benveniste, J. (1988). Human basophil degranulation triggered by very dilute antiserum against IgE. Nature, 333, 816-818. https://doi.org/10.1038/333816a0

Dombrowsky, C., Klein, S. D., Würtenberger, S., Baumgartner, S., & Tournier, A. L. (2025). Mapping the theories and models on the mode of action of homeopathy: a scoping review. Journal of Integrative and Complementary Medicine, 31(11), 937-945. https://doi.org/10.1089/jicm.2024.1007

Durand, T. [La Tronche en Biais]. (2019). Homéopathie : les preuves d'efficacité - Tronche de Fake #4.3 [Video]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=7Cs-AMjyVbM

European Academies' Science Advisory Council (EASAC). (2017). Homeopathic products and practices: assessing the evidence and ensuring consistency in regulating medical claims in the EU. https://www.easac.eu/publications/details/homeopathic-products-and-practices

Europees Parlement en Raad van de Europese Unie. (2001). Richtlijn 2001/83/EG tot vaststelling van een communautair wetboek betreffende geneesmiddelen voor menselijk gebruik, artikelen 14 tot 16. https://eur-lex.europa.eu/legal-content/NL/TXT/?uri=CELEX:32001L0083

Federaal Kenniscentrum voor de Gezondheidszorg (KCE). (2010). Homéopathie : état des lieux en Belgique (KCE Reports 120B). Brussel: KCE.

Haute Autorité de santé (HAS). (2019, 26 juni). Évaluation des médicaments homéopathiques soumis à la procédure d'enregistrement prévue à l'article L.5121-13 du CSP (advies van de transparantiecommissie). https://www.has-sante.fr/upload/docs/application/pdf/2019-06/homeopathie_pic_avis3_cteval415.pdf

Herman, P. M., Crawford, C. C., Maglione, M. A., Newberry, S. J., Amieux, P. S., Blyden-Taylor, K., Khorsan, R., Prenguber, M., Rice, E., Shollar, A., Tyson, T., Vassighi, N., & Coulter, I. D. (2025). The current state of the quality of homeopathic clinical research. Complementary Therapies in Medicine, 88, 103108. https://doi.org/10.1016/j.ctim.2024.103108

Koninklijk besluit van 26 maart 2014 betreffende de uitoefening van de homeopathie. (2014). Belgisch Staatsblad, 12 mei 2014.

Le Quotidien du Médecin. (2017, 12 juni). Homéopathie : quand la confiance défie la science. https://www.lequotidiendumedecin.fr/actus-medicales/sante-publique/homeopathie-quand-la-confiance-defie-la-science

Maddox, J., Randi, J., & Stewart, W. W. (1988). "High-dilution" experiments a delusion. Nature, 334, 287-290. https://doi.org/10.1038/334287a0

Montagnier, L., Aïssa, J., Ferris, S., Montagnier, J.-L., & Lavallée, C. (2009). Electromagnetic signals are produced by aqueous nanostructures derived from bacterial DNA sequences. Interdisciplinary Sciences: Computational Life Sciences, 1, 81-90. https://doi.org/10.1007/s12539-009-0036-7

National Health and Medical Research Council (NHMRC). (2015). NHMRC information paper: evidence on the effectiveness of homeopathy for treating health conditions. http://nla.gov.au/nla.obj-788185806

Open. (2025, 10 januari). Bimbo di 7 anni morto per un'otite, condannato in Cassazione il medico che lo curò con rimedi omeopatici. https://www.open.online/2025/01/10/condanna-medico-cassazione-omeopatia-bambino-otite/

RTBF. (2014). N'importe qui ne pourra plus se déclarer homéopathe. https://www.rtbf.be/article/n-importe-qui-ne-pourra-plus-se-declarer-homeopathe-8267604

RTBF. (z.d.). 4 questions pour comprendre les médecines non conventionnelles en Belgique. https://www.rtbf.be/article/4-questions-pour-comprendre-les-medecines-non-conventionnelles-en-belgique-11536591

Shang, A., Huwiler-Müntener, K., Nartey, L., Jüni, P., Dörig, S., Sterne, J. A. C., Pewsner, D., & Egger, M. (2005). Are the clinical effects of homoeopathy placebo effects? Comparative study of placebo-controlled trials of homoeopathy and allopathy. The Lancet, 366(9487), 726-732. https://doi.org/10.1016/S0140-6736(05)67177-2

Walach, H. (2005). Generalized entanglement: a new theoretical model for understanding the effects of complementary and alternative medicine. Journal of Alternative and Complementary Medicine, 11(3), 549-559. https://doi.org/10.1089/acm.2005.11.549