Vitamine D in de winter: moet je het nemen in België? Wat de studies echt zeggen
In het kort: in België staat de winterzon te laag om de huid een nuttige hoeveelheid vitamine D te laten aanmaken, ruwweg van eind oktober tot begin maart. Een gewone voeding levert maar een klein deel van wat nodig is. De Hoge Gezondheidsraad raadt een volwassene 10 µg (400 IE) per dag aan, en 20 µg (800 IE) na de leeftijd van 70 jaar of tijdens de zwangerschap. Vitamine D is onmisbaar voor de botten. De grote studies in de algemene bevolking, bij volwassenen die meestal geen tekort hadden, toonden echter geen enkel voordeel voor kanker, het hart, depressie of sterfte.
Waarom de vitamine D-spiegel in de winter daalt
Vitamine D heeft een bijzonderheid: ons lichaam kan het zelf aanmaken, op voorwaarde dat de huid ultraviolette B-stralen (UVB) ontvangt. UVB zet een cholesterolderivaat in de huid om in vitamine D3, dat de lever en daarna de nieren omzetten in de actieve vorm. De vorm die de lever opslaat, 25-hydroxyvitamine D of 25(OH)D, is wat een bloedtest meet.
Het probleem is de stand van de zon. In de winter gaan de stralen door een veel dikkere laag atmosfeer, en bijna alle UVB wordt tegengehouden voordat het de grond bereikt. Een referentiestudie heeft die aanmaak rechtstreeks gemeten: in Boston (42° noorderbreedte) leidde zonlicht op wolkeloze dagen van november tot februari tot geen enkele aanmaak meer; in Edmonton, Canada (52° noorderbreedte), van oktober tot maart (Webb et al., 1988). Brussel ligt op ongeveer 51° noorderbreedte, veel dichter bij Edmonton dan bij Boston.
Concreet: een wandeling in de zon op een middag in januari doet deugd voor het humeur, maar niet voor de vitamine D-spiegel. Het lichaam teert dan op de reserves die het in de zomer heeft opgebouwd, en die reserves nemen maand na maand af. Daarom worden de laagste waarden meestal gemeten op het einde van de winter en het begin van de lente.
Hoeveel heb je nodig? De Belgische richtwaarden
In België worden de aanbevolen hoeveelheden vastgelegd door de Hoge Gezondheidsraad (HGR). De waarden die Sciensano overneemt in de nationale voedselconsumptiepeiling 2022-2023 zijn de volgende (Sciensano, 2025a):
| Groep | Aanbevolen hoeveelheid per dag |
|---|---|
| Kinderen | 10 µg (400 IE) |
| Volwassenen | 10 µg (400 IE) |
| Volwassenen met risico op osteoporose | 15 µg (600 IE) |
| Ouder dan 70 | 20 µg (800 IE) |
| Zwangerschap en borstvoeding | 20 µg (800 IE) |
Een woordje over de eenheden: 1 µg (microgram) vitamine D komt overeen met 40 internationale eenheden (IE). Verpakkingen van supplementen vermelden vaak beide.
Een kleine bron van verwarring: een andere pagina van Sciensano over vitamine D vermeldt 15 µg per dag voor volwassenen (Sciensano, 2025b), terwijl de pagina over het gebruik van supplementen en het Belgische Nutrition Information Center 10 µg vermelden, of 15 µg bij een risico op osteoporose (NICE, 2020). In beide gevallen gaat het om bescheiden hoeveelheden, niet te vergelijken met de hooggedoseerde ampullen die in de apotheek worden verkocht.
Er bestaat ook een bovengrens. In 2023 legde de Europese Autoriteit voor voedselveiligheid (EFSA) die vast op 100 µg (4000 IE) per dag voor volwassenen, ook tijdens zwangerschap en borstvoeding, en voor jongeren van 11 tot 17 jaar, en op 50 µg (2000 IE) per dag voor kinderen van 1 tot 10 jaar (EFSA, 2023). Dat is geen aanbevolen dosis, maar een plafond dat je op lange termijn niet mag overschrijden, ook niet door verschillende producten te combineren.
Hoe staan de Belgen ervoor?
De peiling van Sciensano geeft een vrij nauwkeurig beeld (Sciensano, 2025a, 2025b):
- via de voeding alleen is de gemiddelde inname slechts 5 µg per dag; met supplementen stijgt die tot 15 µg;
- 28% van de Belgen van 3 jaar en ouder neemt een vitamine D-supplement, tegenover 19% in 2014-2015;
- dat geldt voor 48% van de vrouwen en 30% van de mannen ouder dan 65;
- het gebruik ligt hoger in Wallonië (37%) dan in Vlaanderen (27%);
- van de gebruikers neemt 34% de hoogste dosis, 25.000 IE (625 µg) per inname, een gangbare sterkte van ampullen uit de apotheek;
- 2% van de bevolking loopt het risico de veiligheidsgrens te overschrijden, altijd door supplementen, nooit door de voeding alleen.
Gegevens over de bloedspiegel zelf zijn zeldzamer. Een studie in Brussel bij 401 volwassenen van 40 tot 60 jaar vond dat 77% een spiegel had onder 50 nmol/L (20 ng/mL) en 34% onder 25 nmol/L (10 ng/mL), met grote verschillen naargelang de herkomst van de deelnemers en het seizoen van de bloedafname (Moreno-Reyes et al., 2009). Het gaat om één enkele, al wat oudere studie in één stad: ze geldt niet voor de hele Belgische bevolking, maar toont wel dat lage waarden op onze breedtegraad niet zeldzaam zijn.
Volstaat de voeding?
Zelden. Heel weinig voedingsmiddelen bevatten van nature een nuttige hoeveelheid vitamine D. Hier enkele grootteordes, volgens de tabellen van de Amerikaanse National Institutes of Health (National Institutes of Health, 2026):
| Voedingsmiddel | Vitamine D |
|---|---|
| Gekweekte forel, gekookt (85 g) | 16,2 µg (645 IE) |
| Rode zalm (sockeye), gekookt (85 g) | 14,2 µg (570 IE) |
| Levertraan (1 eetlepel) | 34 µg (1360 IE) |
| Sardines uit blik (2 sardines) | 1,2 µg (46 IE) |
| Ei (1 groot) | 1,1 µg (44 IE) |
Een portie vette vis dekt dus op zichzelf de inname van één of twee dagen, maar de meesten van ons eten dat niet elke dag. De rest van het bord (vlees, zuivel, vetten, eieren) levert slechts kleine hoeveelheden, wat het Belgische gemiddelde van 5 µg per dag verklaart. De gehaltes verschillen bovendien sterk naargelang de soort, de kweek en de bereiding: deze cijfers zijn richtwaarden, geen garanties.
Wat vitamine D echt doet
De best gevestigde rol betreft de botten. Vitamine D zorgt ervoor dat de darm calcium en fosfor kan opnemen. Een ernstig en langdurig tekort veroorzaakt rachitis (Engelse ziekte) bij kinderen (zachte, misvormde botten) en osteomalacie bij volwassenen (botpijn, spierzwakte). Over dat verband bestaat geen discussie.
Voor de rest moet je twee soorten studies onderscheiden:
- observationele studies vergelijken mensen die van nature een hoge of lage spiegel hebben. Ze vinden vaak dat een lage spiegel samengaat met meer ziekte. Maar een lage spiegel kan ook een gevolg zijn van de ziekte, of het teken van iemand die weinig buitenkomt, weinig beweegt of minder goed eet;
- gerandomiseerde gecontroleerde studies loten wie vitamine D krijgt en wie een placebo. Alleen zij kunnen uitmaken of vitamine D zelf een effect heeft.
Daar is het beeld van de "wondervitamine" de jongste jaren flink bijgesteld.
Wat de grote studies hebben aangetoond (en wat niet)
Verschillende zeer grote studies hebben vitamine D getest in de algemene bevolking, bij volwassenen die niet geselecteerd waren op een tekort en die meestal geen tekort hadden:
| Studie | Deelnemers | Dosis | Resultaat |
|---|---|---|---|
| VITAL, kanker en hart (Manson et al., 2019) | 25.871 volwassenen ouder dan 50-55, Verenigde Staten, 5,3 jaar gevolgd | 2000 IE per dag | Geen daling van invasieve kanker, hartaanvallen of beroertes. Een daling van de sterfte door kanker werd gesuggereerd, maar was niet statistisch significant. |
| VITAL, breuken (LeBoff et al., 2022) | Dezelfde deelnemers | 2000 IE per dag | Geen daling van het aantal breuken, ook niet van de heup. |
| VITAL, depressie (Okereke et al., 2020) | 18.353 volwassenen van 50 jaar en ouder | 2000 IE per dag | Geen daling van het risico op depressie, en geen effect op de stemming. |
| VITAL, auto-immuunziekten (Hahn et al., 2022), aanvullende studie | 25.871 volwassenen | 2000 IE per dag | 22% minder auto-immuunziekten, alle ziekten samen (reumatoïde artritis, psoriasis, auto-immuunziekten van de schildklier…), op de grens van statistische significantie. |
| D-Health (Neale et al., 2022) | 21.315 Australiërs van 60 tot 79 jaar, 5,7 jaar gevolgd | 60.000 IE eenmaal per maand | Geen effect op de totale sterfte. |
Voor luchtweginfecties (verkoudheid, griep, bronchitis) bundelt de meest recente overzichtsstudie 64 studies en meer dan 64.000 deelnemers. Ze vindt een zeer klein, niet-significant beschermend effect: het risico op een luchtweginfectie daalt gemiddeld met ongeveer 6%, met een onzekerheidsmarge die gaat van een daling met 12% tot helemaal geen effect (Jolliffe et al., 2025).
Het bewijsniveau is dus hoog, want het gaat om grote gerandomiseerde studies. Hun boodschap is duidelijk: bij gezonde volwassenen zonder gekend tekort leverde extra vitamine D geen enkel voordeel op tegen kanker, hart- en vaatziekten, breuken of depressie, en daalde de sterfte niet, bij de geteste doses en over de geteste periodes. Het enige gunstige signaal, voor auto-immuunziekten, komt uit een aanvullende studie en moet nog bevestigd worden.
En de "anti-aging"-beloften? Je leest soms dat vitamine D de telomeren verlengt of de biologische klok vertraagt. Die beweringen steunen op observationele studies of laboratoriummerkers, niet op studies die een effect op de gezondheid aantonen. De D-Health-studie, die precies ontworpen was om de sterfte te meten, vond geen daling van het aantal overlijdens.
Wie zou er deze winter aan moeten denken?
De aanbevelingen komen overeen voor enkele groepen bij wie regelmatige suppletie zinvol is, vooral tijdens de wintermaanden:
- mensen ouder dan 70, vooral als ze weinig buitenkomen of in een woonzorgcentrum verblijven;
- zwangere vrouwen en vrouwen die borstvoeding geven;
- baby's en kinderen, volgens het advies van de kinderarts of van Kind en Gezin / ONE;
- mensen met een donkere huid, die bij dezelfde blootstelling minder vitamine D aanmaken, en mensen die hun huid altijd bedekt houden;
- mensen met een risico op osteoporose of die al een fragiliteitsbreuk hebben gehad;
- mensen met een aandoening die de opname in de darm verstoort (coeliakie, de ziekte van Crohn, obesitaschirurgie…), die medische opvolging nodig hebben.
Dat is ook de lijn van de Amerikaanse Endocrine Society, die in 2024 nieuwe richtlijnen publiceerde. Ze raadt een hogere inname dan de gebruikelijke aanbevelingen aan voor kinderen en jongeren, mensen ouder dan 75, zwangere vrouwen en volwassenen met prediabetes met een hoog risico. Ze raadt daarentegen af om bij gezonde volwassenen jonger dan 75 de gebruikelijke hoeveelheden te overschrijden (Demay et al., 2024).
Moet je een bloedtest laten doen?
Niet systematisch. De richtlijnen van de Endocrine Society raden een routinematige bepaling van 25(OH)D af bij mensen zonder specifieke aandoening, ook bij mensen met een donkere huid of overgewicht (Demay et al., 2024). De spiegel varieert met het seizoen en tussen laboratoria, en de "ideale" drempel staat ter discussie: veel experts vinden 50 nmol/L (20 ng/mL) voldoende voor de botgezondheid van de meeste mensen, anderen mikken hoger.
In België betaalt het RIZIV de bepaling één keer per kalenderjaar terug. Dat wordt drie keer per jaar in bepaalde situaties: gevorderde chronische nierziekte, dialyse of niertransplantatie, gedocumenteerde malabsorptie, aandoeningen van de bijschildklieren, fosfaatdiabetes of behandeling met intraveneuze bisfosfonaten (INAMI, z.d.). Een bepaling is vooral zinvol wanneer de arts een ernstig tekort vermoedt of een behandeling moet opvolgen.
Druppels, tabletten of ampullen: hoe neem je het?
- Vitamine D3 of D2? De meeste supplementen bevatten D3 (cholecalciferol), die de bloedspiegel doeltreffender verhoogt dan de plantaardige D2 (ergocalciferol).
- Bij een maaltijd. Vitamine D lost op in vet: het wordt beter opgenomen als je het neemt bij een maaltijd die wat vet bevat.
- Elke dag, of met langere tussenpozen? In België zijn ampullen van 25.000 IE zeer gangbaar. Eén ampul per maand komt gemiddeld neer op ongeveer 830 IE (21 µg) per dag, één per week op ongeveer 3600 IE (89 µg) per dag, al dicht bij de veiligheidsgrens van de EFSA. Het ritme moet dus het voorgeschreven ritme zijn, niet meer. De onderzoekers van de D-Health-studie roepen op tot voorzichtigheid met hoge maandelijkse doses bij mensen zonder tekort: in verkennende analyses dook een stijging van de sterfte door kanker op, die geen oorzakelijk verband aantoont (Neale et al., 2022).
- Hoelang? Als je besluit het te nemen zonder tot een risicogroep te behoren, is de periode waarin de huid niets meer aanmaakt het meest zinvol, van oktober-november tot maart-april, aan de aanbevolen hoeveelheid. Voor risicogroepen beslist de arts over de dosis en over het al dan niet het hele jaar doorgaan.
Overdosering en wisselwerkingen
Vitamine D wordt opgeslagen in vetweefsel en in de lever. Te veel nemen gedurende lange tijd kan het calcium in het bloed doen stijgen (hypercalciëmie). Dat uit zich in misselijkheid, braken, hevige dorst, verwardheid, nierstenen en, in ernstige gevallen, schade aan de nieren en het hart (National Institutes of Health, 2026). Zulke vergiftigingen blijven zeldzaam. Ze treden bijna altijd op bij zeer hoge doses die weken of maanden worden ingenomen, vaak door een doseringsfout of door producten te combineren.
Enkele wisselwerkingen zijn bekend (National Institutes of Health, 2026, voor de eerste drie):
- orlistat, een geneesmiddel tegen obesitas, vermindert de opname van vitamine D;
- corticosteroïden die langdurig worden ingenomen verminderen de opname van calcium en verstoren het metabolisme van vitamine D;
- thiazidediuretica (vaak voorgeschreven tegen hoge bloeddruk) verminderen de uitscheiding van calcium door de nieren: samen met hoge doses vitamine D verhogen ze het risico op hypercalciëmie;
- digoxine (een hartgeneesmiddel): hypercalciëmie verhoogt het risico op hartritmestoornissen;
- bepaalde anti-epileptica (fenytoïne, carbamazepine, fenobarbital) versnellen de afbraak van vitamine D, en colestyramine (tegen cholesterol) vermindert de opname ervan.
Medisch advies is noodzakelijk vóór elke suppletie bij een verhoogd calcium in het bloed, herhaalde nierstenen, ernstige nierinsufficiëntie of sarcoïdose, een ziekte die het lichaam bijzonder gevoelig maakt voor vitamine D.
Conclusie
In België is de winter echt een seizoen zonder aanmaak van vitamine D door de huid, en de voeding compenseert dat maar gedeeltelijk. Voor mensen ouder dan 70, zwangere vrouwen, kinderen en mensen die weinig zon krijgen, is een bescheiden en regelmatige suppletie tijdens de donkere maanden een eenvoudige en goed onderbouwde maatregel. Voor alle anderen heeft het geen zin de dosis op te drijven: de grote studies waren duidelijk, vitamine D is geen schild tegen kanker, hartziekten of veroudering. Het blijft een vitamine die onmisbaar is voor de botten, geen pil voor een lang leven.
Waarschuwing
Dit artikel is een algemene informatieve samenvatting en vervangt het advies van een arts of apotheker niet. De behoeften verschillen naargelang de leeftijd, de gezondheidstoestand en de geneesmiddelen die je neemt. Vraag advies voordat je met suppletie begint, zeker tijdens de zwangerschap, voor een kind, bij een nierziekte of als je andere behandelingen volgt.
Bronnen
Demay, M. B., Pittas, A. G., Bikle, D. D., Diab, D. L., Kiely, M. E., Lazaretti-Castro, M., Lips, P., Mitchell, D. M., Murad, M. H., Powers, S., Rao, S. D., Scragg, R., Tayek, J. A., Valent, A. M., Walsh, J. M. E., & McCartney, C. R. (2024). Vitamin D for the prevention of disease: An Endocrine Society clinical practice guideline. The Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism, 109(8), 1907–1947. https://doi.org/10.1210/clinem/dgae290
EFSA Panel on Nutrition, Novel Foods and Food Allergens (NDA), Turck, D., Bohn, T., Castenmiller, J., et al. (2023). Scientific opinion on the tolerable upper intake level for vitamin D, including the derivation of a conversion factor for calcidiol monohydrate. EFSA Journal, 21(8), e08145. https://doi.org/10.2903/j.efsa.2023.8145
Hahn, J., Cook, N. R., Alexander, E. K., et al. (2022). Vitamin D and marine omega 3 fatty acid supplementation and incident autoimmune disease: VITAL randomized controlled trial. BMJ, 376, e066452. https://doi.org/10.1136/bmj-2021-066452
INAMI. (z.d.). Le remboursement du dosage de la vitamine D [De terugbetaling van de vitamine D-bepaling]. https://www.inami.fgov.be/fr/faq/citoyens/le-remboursement-du-dosage-de-la-vitamine-d
Jolliffe, D. A., Camargo, C. A., Jr., Sluyter, J. D., et al. (2025). Vitamin D supplementation to prevent acute respiratory infections: Systematic review and meta-analysis of stratified aggregate data. The Lancet Diabetes & Endocrinology, 13(4), 307–320. https://doi.org/10.1016/S2213-8587(24)00348-6
LeBoff, M. S., Chou, S. H., Ratliff, K. A., et al. (2022). Supplemental vitamin D and incident fractures in midlife and older adults. The New England Journal of Medicine, 387(4), 299–309. https://doi.org/10.1056/NEJMoa2202106
Manson, J. E., Cook, N. R., Lee, I.-M., et al. (2019). Vitamin D supplements and prevention of cancer and cardiovascular disease. The New England Journal of Medicine, 380(1), 33–44. https://doi.org/10.1056/NEJMoa1809944
Moreno-Reyes, R., Carpentier, Y. A., Boelaert, M., et al. (2009). Vitamin D deficiency and hyperparathyroidism in relation to ethnicity: A cross-sectional survey in healthy adults. European Journal of Nutrition, 48(1), 31–37. https://doi.org/10.1007/s00394-008-0756-1
National Institutes of Health, Office of Dietary Supplements. (2026). Vitamin D: Fact sheet for health professionals. https://ods.od.nih.gov/factsheets/VitaminD-HealthProfessional/
Neale, R. E., Baxter, C., Romero, B. D., et al. (2022). The D-Health Trial: A randomised controlled trial of the effect of vitamin D on mortality. The Lancet Diabetes & Endocrinology, 10(2), 120–128. https://doi.org/10.1016/S2213-8587(21)00345-4
NICE (Nutrition Information Center). (2020, 26 november). Vitamine D, een wondermiddel? https://www.nice-info.be/voedingsstoffen/vitaminen-en-mineralen/vitamine-d
Okereke, O. I., Reynolds, C. F., III, Mischoulon, D., et al. (2020). Effect of long-term vitamin D3 supplementation vs placebo on risk of depression or clinically relevant depressive symptoms and on change in mood scores: A randomized clinical trial. JAMA, 324(5), 471–480. https://doi.org/10.1001/jama.2020.10224
Sciensano. (2025a). Consumption of vitamin D (Nationale voedselconsumptiepeiling 2022-2023). https://www.sciensano.be/en/results-national-food-consumption-survey-2022-2023/dietary-supplements/consumption-vitamin-d
Sciensano. (2025b). Vitamin D (Nationale voedselconsumptiepeiling 2022-2023). https://www.sciensano.be/en/results-national-food-consumption-survey-2022-2023/micronutrients-vitamins/vitamin-d
Webb, A. R., Kline, L., & Holick, M. F. (1988). Influence of season and latitude on the cutaneous synthesis of vitamin D3: Exposure to winter sunlight in Boston and Edmonton will not promote vitamin D3 synthesis in human skin. The Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism, 67(2), 373–378. https://doi.org/10.1210/jcem-67-2-373